“Laat de emotie toe in het politieke debat”

Wie aan populisme denkt, denkt al snel aan extreemrechtse voorbeelden: Thierry Baudet (FvD) of Wilders (PVV) in Nederland, de partij Front National in Frankrijk of het Vlaams Belang in België. Extremere voorbeelden zijn groeperingen zoals Pegida, en zelfs de Brexit kun je zien als een resultaat van Brits populisme.

11-12-2019 | 14:10

Het moge duidelijk zijn: populisme rukt op. Manuel Hensmans (ULB) en Koen van Bommel (VU) kijken echter in hun essay ‘Brexit, the NHS and the double-edged sword of populism’ niet naar het populisme als een bedreiging voor ons politieke systeem, maar juist als een vorm die noodzakelijk is voor een gezonde democratie.

“Populisme wordt snel weggezet als het rechtse ‘onderbuikgevoel’,” zegt Koen van Bommel. “Dat kan het in veel gevallen ook zijn, maar wij pleiten voor een andere blik op populisme. In feite is populisme niets anders dan het creëren van een stem of identiteit van ‘het volk’ tegenover een ‘elite’. Er bestaat een constructieve vorm van populisme die nodig is om een volwassen democratie tot wasdom te laten komen. Daarbij zeggen we eigenlijk: als je die constructieve manier niet gebruikt, dan komt er een giftige vorm tot wasdom.” Manuel Hensmans beaamt dat: “Het hele debat over populisme is eigenlijk een vals debat. Het echte debat moet gaan over wat wij ressentiment noemen. Dat ontstaat als de minachting voor het volk als het ware geïnstitutionaliseerd wordt omdat er niet naar ze wordt geluisterd.”  
 
Wrok van het volk

Van Bommel en Hensmans betogen dat wanneer de stem van het volk door politieke, culturele en economische elites wordt weggezet als ‘onderbuikpopulisme’, mensen naar andere wegen zoeken om zich uit te drukken. Het ressentiment dat hierbij naar boven komt leidt vaak tot een toxische en gepolariseerde vorm van populisme. Een vorm die niet noodzakelijk rechts óf links is, maar een uiting van het volk dat in feite de politiek dwingt om naar hen te luisteren.  

Hensmans: “Als er niet wordt geluisterd ontstaat er wrok. Die wrok zoekt een uitweg en als dit te lang duurt, kan dit tot een omkering van democratische waarden leiden.” De democratische waarden waar eerst aan werd gehecht, worden diezelfde waarden waartegen mensen uiteindelijk gaan protesteren, zoals de “people versus parliament” scheidingslijn in Groot Brittannië aantoont.  Hensmans noemt een voorbeeld: “Een drijvende kracht van het Engels populistisch discours is de beschuldiging dat het Europese parlement de parlementaire soevereiniteit van Engeland aantast. Na het Brexit-referendum is echter gebleken dat Engelse Brexitpopulisten, gesteund door grote delen van het volk en de populaire media, de soevereiniteit van het Engelse parlement afwijzen en haar zelfs afschilderen als grootste vijand van de wil van het volk – een bijzondere giftige “hard Brexit” interpretatie. Boris Johnson, niet lang geleden nog een grote voorvechter van parlementaire soevereiniteit, buit dit “people versus parliament” discours gretig uit. Al leidt dit tot de gestage ondergraving van de oudste Engelse democratische waarde.” Deze situatie kon ontstaan doordat het Britse volk al decennia lang het gevoel had dat er niet naar hen werd geluisterd en er niets constructiefs werd gedaan met de tegengeluiden uit de samenleving.  “In dit vacuum hebben extremistische populisten deze onderbuik van wrok en emotionaliteit weten om te vormen tot een permanent vijandbeeld: eerst de Europese Unie en het parlement en nu het Engelse parlement.”

Emotioneel versus rationeel

Vermijd dus dat populisme verzandt in ressentiment, waardoor er die scheidingslijn ontstaat: het-wij-tegen-zij-gevoel, aldus Van Bommel en Hensmans. “Dan krijg je een bijna onoplosbare situatie die toxisch wordt. De elite schiet in paniek en weet geen raad met het gevoel.” Gevoel is hierbij het kernwoord: populistische partijen spelen over het algemeen namelijk slim in op het gevoel, de emotie. De politieke elite doet dat juist (nog) níet. Van die emotionele dimensie zou juist veel meer gebruikt moeten worden, zo zeggen Van Bommel en Hensmans. Juist door de huidige politieke elite, zodat er een emotionele binding ontstaat tussen het volk en de ‘projecten’ waar de politiek zich op dat moment mee bezig houdt. Emotie speelt namelijk áltijd een rol in de politiek, ondanks de overtuiging dat de ratio leidend zou moeten zijn. Neem de stemwijzer, zegt Hensmans, die de ratio als uitgangspunt neemt: “Die stemwijzer leidt mensen vaak tot een verassende partijkeuze. Maar de mensen volgen die vaak niet, omdat ze een negatief sentiment over die partij hebben en zich emotioneel thuis voelen bij een partij waar ze rationeel minder gelijkenissen mee hebben.” Emotie is daarmee vaak minstens even belangrijk als ratio. “Als je dit emotioneel-populaire element als politieke partij niet meeneemt, dan verlies je een deel van het volk aan extremistische, giftige populisten die in het vacuum hun slag kunnen slaan. ”

Serieus nemen

Daarbij zeggen de twee nadrukkelijk dat het van cruciaal belang is voor politieke kopstukken om de (populistische) tegenpartij serieus te nemen. Als voorbeeld noemt Hensmans Pim Fortuyn: “Hij werd snel weggezet in de rechts-extremistische hoek, waardoor er automatisch niet meer naar hem werd geluisterd. Wat me vaak opviel, is dat Fortuyn met veel emotie, maar óók heel beheerst zaken aan de kaak stelde waar de elite geen antwoord op had. Simpelweg omdat ze niet gewend waren om een rivaal tegenover zich te hebben. En dus werd Fortuyn een vijand in plaats van een legitieme politieke tegenstander. Dat levert steeds toxischer wordende golven van populisme op.” Van Bommel voegt daaraan toe: “Dat is ook niet iets van vandaag of gisteren, het is een proces van jaren, en in geval van Brexit misschien wel eeuwen.” Dat wil niet zeggen dat de politiek de andere partij naar de mond moet praten – juist niet. Maar het is wel belangrijk dat de tegenpartij dan op tijd serieus wordt genomen. “Hoe langer je daarmee wacht, hoe eerder je uiteindelijk elkaar wél naar de mond gaat praten of er alleen nog maar ressentiment en een giftige gepolariseerde discussie overblijft. Kijk naar Brexit: daar zijn de emoties de overhand gaan nemen, waardoor er niet meer wordt geluisterd naar elkaar en er ook geen ruimte is om een constructief alternatief te vinden.”

Van Bommel en Hensmans doen daarmee eigenlijk een duidelijke oproep aan de huidige politiek: laat ruimte voor emotie, maar zorg ook dat het een politieke vaardigheid wordt die meer wordt gecultiveerd. Hensmans: “Onze huidige politici worden eerder op partijloyaliteit geselecteerd, dan op de vaardigheid om met conflicten én emoties van het volk om te gaan. Willen we excessen als de Brexit voorkomen, wees dan als politicus intrinsiek betrokken en oprecht geïnteresseerd.”

Biografie Manuel Hensmans
Manuel Hensmans is professor in Strategie aan de Université Libre dE Bruxelles. Daarvoor werkte hij bij verschillende universiteiten in Nederland en Engeland, waaronder Rotterdam, Manchester en Londen waar zijn interesse in de Britse politiek en de ontwikkelingen rondom Brexit nog werd versterkt. Zijn proefschrift aan de Erasmus Universiteit Rotterdam focuste op de democratische geschiedenis van Groot Brittannie en Nederland en de rol hierin van elites zoals bankiers. Als professor strategie onderzoekt hij veranderings- en transformatieprocessen van Westerse en Chinese (technologie) bedrijven.  

Biografie Koen van Bommel
Koen van Bommel is universitair docent en is sinds 2013 verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam, aan de afdeling Management & Organisatie. Daaarvoor scheef hij zijn proefschrift in Engeland aan de Warwick Business School. Hij houdt zich met name bezig op het gebied van duurzaam ondernemen en kijkt vanuit een organisatie-theoretische lens naar sociale verandering-vraagstukken.